VỀ TRONG VÒNG TAY HỌ BẠCH QUẢNG NGÃI

Bạch Quốc Khang
Ảnh Bạch Hồng Vinh

Quảng Ngãi là đích đến trong chuyến công tác lần này. Đoàn Họ Bạch Việt Nam từ Hà Nội có 6 người, gồm tôi, TS Bạch Hồng Việt – Phó Trưởng Ban Liên lạc, anh Bạch Hồng Vân – Thường trực Ban Liên lạc, em Bạch Hồng Vinh Ban Thư ký và các em Bạch Thị Hoa, Bạch Trung từ các chi họ Mộ Lao, La Khê, Lưu Xá ở Hà Nội. Từ Nghệ An có anh Bạch Hưng Tuyên – Thường trực Ban Liên lạc theo dõi Miền Trung và 2 anh chi họ Hưng Nguyên. Đoàn từ TP Hồ Chí Minh có hai bác Bạch Văn Đặng và Bạch Văn Đắc.

Quảng Ngãi đón chúng tôi trong chiều nắng đẹp ngày 3 tháng Giêng năm 2026. Chia tay với Họ Bạch Văn thôn An Nông, xã Hưng Lộc (Lộc Bổn cũ), xe đoàn Hà Nội bịn rịn rời Huế chạy vào thành phố Quảng Ngãi (tôi sẽ viết bài riêng về chuyến thăm và làm việc ở Huế).

Tối đó ở khách sạn Cẩm Thành, theo hẹn trước, đoàn chúng tôi hội quân cùng đoàn họ Bạch Nghệ An và TP Hồ Chí Minh. Đón đoàn là bác Bạch Thanh Diễm – nguyên Bí thư Huyện ủy Sơn Tịnh, bác Bạch Ngọc Huynh, nguyên lãnh đạo Cục Thuế tỉnh Quảng Ngãi và hai bạn trẻ là con cháu của hai bác, thuộc chi họ Bạch ở huyện Sơn Tịnh.

Hội quân ở Thành phố Quảng Ngãi cùng Bác Bạch Thanh Diễm, Bạch Thanh Huynh

Sáng hôm sau, bác Diễm lại đến khách sạn đưa chúng tôi về dự Lễ Giỗ Tổ của chi họ Bạch ở làng Mỹ Thạnh Bắc, xã Nghĩa Thuận, huyện Tư Nghĩa cũ, nay thuộc xã Nghĩa Giang, tỉnh Quảng Ngãi. Chưa đi thì chưa biết Quảng Ngãi có nhiều chi họ Bạch như thế, gồm các chi nhánh ở huyện Sơn Tịnh, huyện Trà Bồng, huyện Tư Nghĩa và huyện Đức Phổ. Trong 400 năm kể từ khi vào đây, gia đình cụ Bạch Tấn Đức đã sinh sôi, tỏa đi nhiều huyện trong tỉnh Quảng Ngãi, đã đến các tỉnh Bình Định, Gia Lai, Đắk Lắk, Kiên Giang, Bà Rịa – Vũng Tàu… Trong đó, họ Bạch từ Đức Phổ đã đến Quy Nhơn lập thành chi họ Bạch khá đông ở Bình Định. Tại lễ giỗ Tổ ở Nghĩa Thuận tôi gặp được anh Bạch Ngọc Hải, người đã viết hành trình họ Bạch từ Nghệ An vào Quảng Ngãi đăng trên trang Việt Nam Gia phả, mà tôi bao năm nay mong muốn kết nối mà chưa được.

Theo dữ liệu lịch sử và lời kể của anh Bạch Ngọc Hải, bác Bạch Ngọc Thành ở Nghĩa Thuận, anh em cụ Bạch Tiến Đức là những người đầu tiên từ Nghệ An vào Quảng Ngãi trong năm đầu của thập niên 1660, cách đây hơn 400 năm, khi Chúa Nguyễn thất bại trong cuộc chiến 5 năm (1655-1660) trên đất Hà Tĩnh, Nghệ An, phải rút vào phía Nam sông Gianh cùng với nhiều dân binh Nghệ Tĩnh.

Ban đầu các cụ theo đường biển vào Tịnh Khê, là một xã bãi ngang ven biển thuộc huyện Sơn Tịnh. Ở đó khí hậu thổ nhưỡng khắc nghiệt, điều kiện làm ăn khó khăn, các cụ phải dời đi. Cụ anh Bạch Tiến Đức đi về hướng tây dọc theo lưu vực sông Trà, đến các xã đất đai mầu mỡ hơn thuộc huyện Sơn Tịnh để lập nghiệp. Cụ Đức có hai con trai là Bạch Tấn Thường và Bạch Văn An, không rõ sinh ở Nghệ An hay ở Quảng Ngãi. Cụ con trưởng Bạch Tấn Thường ở lại Sơn Tịnh và phát triển triển con cháu thành các chi nhánh hiện ở Tịnh Minh, Tịnh Bình, Tịnh Giang, Tịnh Hiệp và sang cả huyện Trà Bồng. Cụ con thứ Bạch Văn An chuyển đến Nghĩa Thuận, tạo thành chi họ đông đúc, có khu Nhà thờ và mộ Tổ lớn nhất Quảng Ngãi. Ở đây có mộ cụ Bạch Tấn Đức và cụ Bạch Văn An. Có thể cụ Tấn Đức theo con thứ đến đây. Trên bia mộ cụ Bạch Văn An có ghi thời điểm vào Nam là năm 1665. Theo tôi, đó có thể là năm cụ đến Nghĩa Thuận.

Còn cụ em của cụ Bạch Tiến Đức đi về phía nam, đến vùng đất thôn Thanh Hiếu, xã Phổ Vinh, thuộc huyện Đức Phổ. Theo ông Bạch Xuân Thảo ở Quy Nhơn, đến Đức Phổ là cụ Bạch Văn Thiện, sớm hơn cụ Bạch Văn An đến Nghĩa Thuận. Phải chăng cụ Bạch Văn Thiện chính là em cụ Bạch Tiến Đức từ Nghệ An đi vào Nam? Theo gia phả họ Bạch Nhơn Lý, cụ Thiện sinh năm 1626, mất năm 1669 ở Đức Phổ (thọ 44 tuổi). Cụ Bạch Văn Thiện sinh hạ 3 con trai và 1 con gái. Người con trai đầu là Bạch Văn Ấm sinh năm 1656, mất sớm vào năm 1680, không người nối dõi. Các người con sau là Bạch Văn Hưởng sinh 1659. Bạch Thị Vinh sinh năm 1962 và Bạch Văn Thạnh sinh năm 1965. Cụ Bạch Văn Hưởng ở lại Đức Phổ. Còn cụ Bạch Văn Thạnh phải chạy loạn, từ Đức Phổ vào Vũng Nồm, Nhơn Lý, Quy Nhơn, sinh ra chi họ ở đó.

Nơi chúng tôi đến dự lễ giỗ Tổ là Miếu Tổ (Tổ đường) họ Bạch ở Nghĩa Thuận. Khu Nhà thờ tọa lạc trong khuôn viên rộng 2000 mét vuông (5 sào Trung Bộ). Trước đây, đất của họ Bạch rất rộng, bao gồm cả thửa ruộng lớn phía trước Nhà thờ và các lô đất thổ cư xung quanh.

Cùng với chúng tôi đến Nghĩa Thuận còn có quà rượu và chè của bà con họ Bạch ở Phú Lương Thái Nguyên, rượu sim An Nông thành phố Huế, bánh cốm từ Hà Nội. Đặc biệt là Bình hút lộc của Họ Bạch Việt Nam, Tuyển tập tập liệu của Ban Liên lạc HBVN, cuốn sách đi tìm Tổ của Bạch Quốc Khang cùng với các lễ vật của Đoàn HBVN…

Món quà lớn nhất mà chúng tôi trân trọng mang đến là tấm lòng của các chi họ cả nước gửi về Quảng Ngãi. Không thể nói được, dù chỉ một phần, sự cảm động của chủ và khách trong Lễ giỗ Tổ họ Bạch ở Nghĩa Thuận. Từng lời hỏi thăm, nhắn gửi của đại biểu và của bà con ở đó thấm sâu vào lòng mỗi người, trở thành sự trao truyền vừa trân trọng, vừa ấm áp, thấm đẫm nghĩa tình dòng họ. Khi chia tay, bà con Nghĩa Thuận “bắt” chúng tôi phải mang theo rất nhiều quà Quảng Ngãi, trong đó không thể thiếu Tỏi Lý Sơn, cá Bống sông Trà. Doanh nhân Bạch Ngọc Hải đã tặng đặc sản Gạo Tím mà anh đang là nhà phân phối. Các bác còn tháo cả tấm biển Gia phả, nhờ chúng tôi mang về Hà Nội treo, để bà con các nơi nhớ đến một dòng họ ở miền Trung gian lao và anh dũng, những con người vất vả gian nan nhưng đầy kiêu hãnh.

Mọi người bắt tay nhau mãi mà không muốn rời đi. Tôi không cầm được nước mắt bước lên xe. Sáng nay, ngồi ở sân bay Chu Lai, bác Diễm gọi điện theo nói nhiều lời xúc động, khiến tôi lại nuốt nước mắt vào lòng. Sự xúc động ấy cô đọng tất cả những gì mà chúng tôi đã và sẽ mang theo trên hành trình kết nối, phát triển Họ Bạch Việt Nam. Tôi hứa sẽ còn quay lại, vì còn nợ nhiều câu chuyện lịch sử chưa nghiên cứu kỹ, nhiều cuộc đời người họ Bạch tiêu biểu ở mảnh đất Quảng Ngãi anh hùng chưa được ghi chép. Thương lắm Miền Trung ơi! Tình thương bao la ấy bây giờ thêm sâu thẳm bởi tình thương người cùng họ.