Trang chủĐến nay, họ Bạch làng Cói truyền được 14 đời, có gần 100 hộ, khoảng 400 nhân khẩu và 250 đinh. Mỗi năm gia tộc hai lần làm giỗ tổ. Hôm nay 15 tháng 5 âm lịch là ngày giỗ của cụ Tổ ông Bạch Tấn Công tự Phúc Bình. Giỗ Tổ Bà Văn Thị Chiêu là ngày 26 tháng 3 âm lịch.
Bạch Quốc Khang (Ảnh Bạch Hồng Vinh)
Làng Cói mang cái tên giản dị, rất đặc thù của đồng bằng châu thổ. Nghe qua cứ ngỡ đó là làng trồng cói, dệt chiếu cói ở đâu đó huyện Tiên Lãng Hải Phòng, Kim Sơn Ninh Bình, Lệ Thủy Quảng Bình…Kể cả những ai chưa đến, cái tên “làng Cói” mới nghe đã thấy gần gũi.
Cũng như tên gọi, người nông dân làng Cói chân chất hiền lành. Màu da cùng những chai sạn ở gót chân, bàn tay và ánh mắt nhìn thẳng là những điểm nhấn khiến bạn khi bắt tay họ, ôm vai họ rất khó gỡ ra. Đó là người làng Cói xã An Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam, quê hương cụ Nguyễn Khuyến.
Trong ngôi làng ấy, gia tộc họ Bạch hàng trăm năm nay đã miệt mài với nghề nông, luôn nhớ về nguồn cội xa xăm, giữ gìn và truyền lại cho cháu con những phẩm chất đạo đức làm người của cha ông. Có nhiều thứ khiến bạn đến đó thấy ấm lòng!
Nhận được lời mời của Họ Bạch Làng Cói về dự Giỗ Tổ và Lễ trao thưởng khuyến học năm 2025, tôi cùng các em Bạch Hồng Vinh, Bạch Hoa trong Ban Thư ký và chàng rể họ Bạch La Khê Lê Mạnh Hà lập thành Đoàn gọn nhẹ, háo hức đến thăm vùng quê của cụ Tam Nguyên Yên Đổ. Suốt dọc đường tôi chìm vào những suy tư. Họ Bạch đến làng Cói từ bao giờ? Ở đó họ bảo tồn được những di sản gì của văn hóa dòng họ trên mảnh đất thuần nông? Bằng cách nào gọi được các cháu học sinh về dự Giỗ Tổ, tạo nên sự giao thoa giữa nhiều thế hệ?…
Lịch sử một dòng họ dù dài hay ngắn, bằng cách này hay cách khác đều được bộc lộ trong những di sản vật thể và phi vật thể của nó. Bởi vậy, tôi đến làng Cói với mong muốn được thâm nhập gần gũi, cởi mở với bà con, được nghe, được chạm vào những tư liệu bảo mật của gia tộc.
Dâng Lễ Giỗ Tổ dưới hiên Nhà Thờ họ Bạch Làng Cao
Ấm lòng lễ hội dưới mái Từ Đường làng Cói
Nép mình dưới lũy tre xanh xẫm, với hàng cột gỗ ngả màu nâu xám cổ tích, Từ Đường họ Bạch thôn Cói lọt thỏm trong lòng làng cổ khiêm nhường của xã An Đổ (Yên Đổ), huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam đất lúa. Ngay lúc bước chân vào sân, giữa những hàng bàn ghế và gương mặt bà con nông dân niềm nở đón chào, mái ngói, hàng cột nhà thờ đã khiến lòng tôi trùng xuống. Dường như màu thời gian làm cho sự hiện diện của các bậc Tiên Tổ thật linh nghiệm, gần gũi và ấm áp với tôi – một người con xa lạ lần đầu tiên đến thăm.
Thủy tổ của họ Bạch làng Cói được ghi trong Gia phả là cụ Bạch Tấn Công tự Phúc Bình. Đến nay, họ Bạch làng Cói truyền được 14 đời, có gần 100 hộ, khoảng 400 nhân khẩu và 250 đinh. Mỗi năm gia tộc hai lần làm giỗ tổ. Hôm nay 15 tháng 5 âm lịch là ngày giỗ của cụ Tổ ông Bạch Tấn Công tự Phúc Bình. Giỗ Tổ Bà Văn Thị Chiêu là ngày 26 tháng 3 âm lịch.
Người về dự không đông như các dòng họ lớn, nhưng Lễ Tế được cử hành theo đúng nghi thức truyền thống, với đội hình 6 cụ ông cùng dàn nhạc khí trống, chiêng, kèn.
Không cần thủ tục cầu kỳ, đúng giờ là cử hành Lễ Tế. Bộ nhạc khí tuy mộc mạc, nhưng âm thanh vang vọng, hòa quyện có hồn phách, văn tế thì bài bản, linh khí toát lên trang nghiêm, linh thiêng.
Anh Bạch Phi Mạnh tuy là thế hệ đánh trống thứ 3, nhưng đã có thâm niên hơn 20 năm, chuyên phục vụ lễ tế ở đình, chùa trong làng. Cụ Bạch Văn Luân ngót 70 tuổi, là một trong 6 cụ đội tế, kể rằng từ thuở chưa sinh ra đã có dàn trống chiêng tế tổ rồi. Tính ra, ở họ Bạch làng Cói, nghi lễ cổ truyền của các cụ ngày xưa chưa hề thất lạc. Đời nào cũng được duy trì. Có lẽ chính vì thế mà ngôi nhà gỗ Từ Đường của gia tộc được bảo trì còn gần như nguyên vẹn đến bây giờ.
Đội tế nam chuẩn bị cử hành Tế Tổ
Ban Nhạc lễ họ Bạch làng Cói trong buổi Lế. Người mặc áo đỏ là tay trống Bạch Phi Mạnh
Đại diện các gia tộc Kim Bảng, Phủ Lý, Duy Tiên về dự Lễ với làng Cói,
Thời còn sống, cụ Hoàng Giáp Tiến sĩ Bạch Đông Ôn (1811-1881), Diên thọ quận công, là Lang Trung Ngự sử sống qua 4 đời vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức đã ghé thăm Nhà Thờ Làng Cói, để lại 2 bài thơ. Rất tiếc tôi không được xem bản gốc, chỉ chụp được bản chép tay chữ mờ của các cụ làng Cói. Tôi đã dịch sơ bộ, nhưng sợ có nhầm lẫn nên chỉ xin nêu ý nghĩa của hai bài thơ này:
Bài 1: Họ Bạch quê xa, danh thơm truyền mãi/ Cha gánh nhọc nhằn, mẹ chịu khổ đau/ Một tấm lòng son, nào dễ đổi màu/ Cháu con hòa thuận, dù đâu vẫn vậy.
Bài 2: Lấy học vấn, lao động làm nền/ Lấy đạo đức, siêng năng làm gốc/ Hướng về tổ tiên, cháu con rèn đức – trí/ Gìn giữ lễ nghĩa – ngọn đèn văn hóa mãi sáng soi.
Hai bài thơ này tôi sẽ tìm cách chuyển dịch chuẩn lại đúng là thơ để chia sẻ. Họ Bạch chúng ta đa phần là các gia tộc có lịch sử chuyển dời, chịu nhiều phong ba trước khi an cư lập nghiệp. Bởi thế ở đâu gặp nhau cũng đều thấy thân thương, đồng cảm ấm lòng.
Giao lưu giữa các đại biểu và bà con làng Cói trước buổi Lễ
Lịch sử lâu đời của họ Bạch làng Cói
Đúng như dự đoán, họ Bạch làng Cói có bề dày lịch sử lâu đời. Tôi may mắn được xem cuốn Gia phả của họ Bạch làng Cói và nhận ra một điều rất quan trọng. Cụ Thủy Tổ Bạch Phúc Bình không phải là người đầu tiên đến làng Cói. Tìm trong Gia phả thấy có đoạn: “Gia phả họ ta bị rách nát, hoặc thất lạc, khoảng 8, 9 đời mới đến cụ Tấn Công, tự Phúc Bình. Cho nên từ cụ Phúc Bình trở lên không còn biết đâu mà tra cứu, để chép vào tộc phả được nữa. Đây là theo những truyền thuyết và di ngôn có căn cứ, ký ức chưa thể quên…”.
Theo đó, trước khi có cụ Phúc Bình, họ Bạch ở Cói đã truyền được 8,9 đời, tương đương khoảng 200 năm. Cộng với thời gian 14 đời từ cụ Thủy tổ đến nay, dự đoán họ Bạch làng Cói có lịch sử từ khoảng 550 năm trước, tức khoảng năm 1475 (thế kỷ 15). Đó là thời Hậu Lê, đời vua Lê Thánh Tông (1460-1497). So với các phái của các cụ Bạch Quốc Hiên, Bạch Quốc Viên từ Bắc Giang về Tượng Lĩnh, Kim Bảng và Đồng Văn, Duy Tiên thời nhà Trần (khoảng 650 năm trước), thì họ Bạch đến An Đổ muộn hơn.
Còn có giả thiết chưa được kiểm chứng viết trên Bách khoa thư mở, nói rằng họ Bạch về làng Cói từ thời nhà Minh bên Trung Quốc, vào đầu đời Trần của Việt Nam. Nếu vậy thì đến trước các phái ở Kim Bảng và Duy Tiên. Dù sao cũng có thể khẳng định họ Bạch làng Cói là dòng họ có lịch sử lâu đời trên dưới 500 năm.
Cuốn Phả Chí họ Bạch làng Cói
Những gương mặt được giải khuyến học
Ban Khuyến học của họ Bạch làng Cói được thành lập từ năm 1995 và hoạt động liên tục từ đó đến nay. Số lượng các cháu được gia tộc khen thưởng tăng dần qua các năm. Khác với một số nơi, ở làng Cói chỉ có các cháu HS xuất sắc, hoặc HS giỏi, HS tiêu biểu, hoặc thi HS giỏi được giải từ cấp huyện trở lên mới được tặng thưởng.
Ngay từ đầu buổi lễ, hai hàng ghế đầu tiên gần sát sân khấu dành cho các cháu. Năm nay có 8 cháu HS cấp III; 8 cháu HS cấp II và 16 cháu HS cấp I được mời về sân từ Đường nhận thưởng. Trong đó có 10 cháu HS xuất sắc; 3 cháu đạt giải thi HS giỏi cấp huyện, vùng ĐBSH.
Cháu gái Bạch Hoa Trà thay mặt các cháu được trao thưởng lên nói lời cảm ơn và tuyên thệ với gia tộc. Kết thúc Lễ trao thưởng Khuyến học, theo đề nghị rất kịp thời của cô Bạch Hồng Vinh các cháu HS cùng toàn thể gia tộc xếp hàng chụp ảnh kỷ niệm trước sân nhà thờ. Một buổi lễ trang trọng, nhưng ấm áp, thân thương thật khó quên!
Một đợt trao thưởng khuyến học trong lễ Giỗ Tổ họ Bạch Làng Cói
Các cháu nhận thưởng trước Từ Đường họ Bạch làng Cói
Vị Thánh tử vì đạo và sự kết nối Lương – Giáo trong vòng tay
Chúng tôi bất ngờ được nghe câu chuyền huyền thoại về Vị Thánh Tử vì đạo Phê-rô Đoàn Văn Vân, tên thật là Bạch Văn Vân, chắt nội 4 đời của Thủy Tổ Bạch Tấn Công tự Phúc Bình. Trong họ Bạch làng Cao có người theo Lương, có người theo Giáo. Cụ Bạch Công Huấn 83 tuổi nói ở đây Lương là anh, Giáo là em. Tôi cẩn thận đọc lại Gia phả. để hiểu tại sao Lương là anh, Giáo là em, kéo bị hiểu nhầm là phân biệt tôn giáo.
Thì ra từ đời thứ 3, cụ Bạch Xuân Oánh (con trai thứ 3 cụ Thủy Tổ) có người con là Bạch Hữu Vụ đã cải theo Đạo Công giáo, từ đó hình thành nhánh Giáo của họ Bạch làng Cói. Do vai vế là chí thứ, nên người theo Công giáo là vai em của chi trên theo Lương. Họ là những người cùng huyết thống, nên kết nối giữa Lương và Giáo trong một vòng tay. Năm hai lần giỗ Tổ, Giáo hay Lương đều tụ về Từ Đường, chắp tay dâng hương Tiên Tổ.
Đoàn chúng tôi được các anh Bạch Quang Chiến, Bạch Quang Việt cùng đông đảo bả con làng Cói dẫn đến thăm viếng Đền Thánh Phê-rô Bạch Văn Vân. Đây là danh nhân họ Bạch làng Cói, là niềm tự hào không chỉ của họ Bạch chúng ta, mà của toàn thể giáo dân Việt Nam, vì cụ Thánh Vân là một trong 117 vị Thánh tử vì đạo trên toàn cõi Việt Nam, trong suốt chiều dài 500 năm lịch sử truyền đạo, từ thế kỷ 16, bắt đầu từ năm 1533 đến nay. Em Bạch Hồng Vinh sẽ có bài kể riêng về Thánh Phê-rô Bạch Văn Vân.
Đến thăm Nhà Thờ Giáo họ Trương Cói và Đền Thánh Phêrô Đoàn (Bạch) Văn Vân ở thôn Cói, xã An Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam
Bịn rịn chia tay và những lời hứa
Không chờ đến lúc Đoàn chúng tôi lên xe ra về, ngay trong lễ hội giao lưu, bà con làng Cói và đại diện các gia tộc ở Kim Bảng, Phủ Lý, Duy Tiên đã gỉ tai nhau, níu chúng tôi lại làm một cuộc trà lá giao lưu tiếp trên sân Từ Đường. Thế là tôi có dịp được nghe thêm những nguyện vọng, đề nghị của bà con với HBVN. Trong đó có điều tôi chưa kịp nói thì bà con nói thay, rằng nên thành lập Ban Liên lạc họ Bạch tỉnh Hà Nam, để gắn kết chặt chẽ hơn các gia tộc ở đây. Hà Nam là một trong 4 trung tâm họ Bạch lớn nhất cả nước. Ở đây có 6 điểm họ Bạch quây tụ xung quanh trung tâm thành phố Phủ Lý, là Lạc Tràng (Phủ Lý), Tượng Lĩnh (Kim Bảng), làng Cói (Bình Lục), Đồng Văn (Duy Tiên), thôn Lau và thôn Lầy (Thanh Liêm). Ngoài ra còn có họ Bạch ở phường Lộc Vượng (thành phố Nam Đinh) gần ngay bên. Họ đều là những gia tộc lâu đời, đa số có chung xuất xứ từ Lang Giang, Bắc Giang chuyển đến.
Cũng có ý kiến băn khoăn, rằng các gia tộc này đều có đại diện trong Ban Liên lạc HBVN rồi, có cần một tổ chức trung gian nữa không? Nhưng rồi đại diện các gia tộc đều thấy nên có. Vì nếu có cấp tỉnh thì hoạt động của người họ Bạch trên cùng địa bàn sẽ được kết nối tốt hơn, hỗ trợ nhau tốt hơn, nhất là phong trào khuyển học, nghiên cứu lịch sử nguồn gốc sẽ có hậu thuẫn và nguồn lực thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Vì không nán lại được thêm, nên chúng tôi hứa rất nhiều, rằng sẽ quay lại làng Cói, đi thăm các gia đình, các nếp nhà còn nguyên dấu tích của thế hệ cha ông… Giờ ngồi nghĩ lại, thấy lời hứa đó thật đúng với tâm nguyện của mình. Làng quê ấy, bà con nơi ấy ai đã một lần đến sẽ muốn đến nữa. Và các lần đến sau chắc chắn là những cuộc trở về!
Đại diện các gia tộc chụp ảnh kỷ niệm chia tay trước Từ Đường họ Bạch làng Cói
Bài viết liên quan
