VAI TRÒ VĂN HÓA DÒNG HỌ TRONG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

.

Văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, là mục tiêu, nguồn lực, động lực nội sinh to lớn của đất nước, có vai trò điều tiết sự vận động xã hội. Xây dựng, phát triển văn hóa, con người để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước là quan điểm xuyên suốt, nhất quán trong chủ trương, chính sách của mọi quốc gia, ở mọi thời đại.

Câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” [1] đã khẳng định phạm vi rộng lớn, tầm ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa đối với tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Văn hóa là một khái niệm mang nội hàm rộng, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người, được con người tạo ra và phát triển trong mối quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Nói đến văn hoá là nói đến những gì là tinh hoa, tinh tuý nhất, được chưng cất, kết tinh, hun đúc thành những giá trị tốt đẹp, cao thượng, đặc sắc nhất, rất nhân văn, nhân ái, nhân nghĩa, nhân tình, tiến bộ. Văn hóa là hồn cốt, là bản sắc dân tộc.

Trước đây, nhiều người cho rằng chỉ cần tăng trưởng kinh tế là có phát triển. Phát triển bằng cách đó không sớm thì muộn sẽ phải hy sinh các giá trị văn hóa và bỏ qua các mục tiêu xã hội. Thực tiễn cho thấy, các quốc gia đi theo xu thế này thường sớm đạt được một số thành tựu về kinh tế, nhưng phải hứng chịu những hậu quả xã hội, sự xuống cấp về đạo đức và văn hóa. Từ đó, lại ảnh hưởng tiêu cực tới tăng trưởng, làm mất thêm ổn định xã hội và cuối cùng là sự phá sản của các kế hoạch phát triển kinh tế, đất nước rơi vào tình trạng suy thoái. Rõ ràng phát triển chạy theo kinh tế là không bền vững và không chỉ thế, nó còn dẫn đến mất an ninh quốc gia. Phai mờ văn hóa truyền thống dân tộc sẽ dẫn đến diễn biến về tư tưởng, xét lại lịch sử, lẫn lộn bạn thù, mắc phải cái bẫy dân chủ hình thức của các cuộc cách mạng màu. Các bậc tiền bối nước ta đã nói: “Văn hóa còn thì dân tộc còn, văn hóa mất thì dân tộc mất” [2].

Chú trọng đến các giá trị văn hóa của dân tộc sẽ xây dựng được mô hình phát triển bền vững. Bởi thế, trong bối cảnh kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội, thậm chí phải đứng đầu trong các giải pháp lớn của phát triển bền vững.

Khi bàn thực hiện một chiến lược nào đó, chúng tôi trước đây thường đặt các giải pháp về thể chế chính sách và khoa học công nghệ lên hàng đầu, nhưng ngày nay đã nhận ra cần phải đưa văn hóa lên trước. Bởi các giải pháp văn hóa sẽ tác động mạnh mẽ đến ý thức, nhận thức của các chủ thể, từ người hoạch định chính sách (Nhà nước, Chính phủ), người chỉ đạo thực hiện (các Bộ, ngành) đến những người trực tiếp thực hiện mọi nhiệm vụ của chiến lược. Có thể nói, văn hóa giúp thay đổi nhận thức của cả chủ thể và đối tượng ở mọi khâu thực hiện chiến lược. Việc thực hiện mọi giải pháp khác còn lại đều phải dựa trên nhận thức đúng đắn, đạo đức nghề nghiệp chân chính, tinh thần cống hiến thì mới đem lại hiệu quả.

Đặt văn hóa lên hàng đầu có nghĩa là chú trọng đúng mức đến phát huy và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các giá trị văn hóa mới. Đó là một trong những chỉ dấu quan trọng nhất để đánh giá phát triển có bền vững hay không.

Ở trên ta đã nói, văn hóa liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người, được tạo ra và phát triển trong mối quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Vậy ở đâu có cộng đồng người, ở đó văn hóa được tạo ra và tác động trở lại cộng đồng. Gia tộc dòng họ là cộng đồng những người chung huyết tộc. Văn hóa dòng họ là văn hóa rất đặc biệt.

Dòng họ là một thiết chế xã hội, trực tiếp góp phần tạo nên kết cấu làng, xã. Ở nông thôn Việt Nam, bên cạnh quan hệ địa lý – láng giềng còn có quan hệ huyết thống. Quan hệ huyết thống được bảo tồn bền bỉ qua các thời đại. Nó củng cố, tạo thành kết cấu vừa làng vừa họ (kết cấu làng – họ) rất đặc trưng ở nước ta, đặc biệt là ở miền Bắc – quê hương người Việt cổ.

Ở miền Bắc dòng họ được coi là một trong năm thiết chế cơ bản của làng Việt gồm: Giáp, Dòng họ, Ngõ – xóm, Hội tự nguyện và Bộ máy quản lý làng xã. Trong khi Giáp là một tổ chức đặc biệt dành cho nam giới theo tuổi tác, một biểu hiện của truyền thống “trọng xỉ” của làng xưa, thì Dòng họ là loại thiết chế bao gồm mọi giới, mọi lứa tuổi, có tính cố kết cao nhất, có các công trình kiến trúc và giá trị văn hóa tiêu biểu nhất.

Không chỉ có vai trò về đạo đức, văn hóa, giáo dục… dòng họ còn phát huy vai trò trong kinh tế. Ở thời chưa xa lắm, nếu một người nghèo không thể đóng được thuế, dòng họ có thể lãnh trách nhiệm ấy. Nếu một gia đình gặp khó khăn về lao động, tiền bạc hay phương tiện sản xuất, họ có thể nhờ trước hết vào sự giúp đỡ của anh em dòng họ. Vì thế người ta đã đúc kết rằng nền tảng kinh tế là một lý do củng cố quan hệ dòng họ. Còn thời nay thì sao? Quan niệm về thương trường tuy đã thay đổi, không còn là chiến trường, nhưng sự cạnh tranh vẫn còn mang “khuôn mặt thú”, chỉ với người cùng họ ta mới yên tâm hơn.

Trong hơn bốn nghìn năm lịch sử, dân tộc ta đã trải qua những cuộc chiến chống ngoại xâm, vật lộn chống đồng hóa. Cộng đồng dòng họ là một chiến tuyến làng xã tự nhiên, tự nguyện và bền vững chống lại mọi thứ ngoại xâm về lãnh thổ, văn hóa, chủng tộc và tiếng nói.

Chính vì vai trò như thế, nên hiện nay trong quá trình đô thị hóa, làng xã ở đâu đó ven đô có thể mất đi, nhường chỗ cho phố phường, nhưng quan hệ dòng họ vẫn là một cố kết bền chặt của con người, vẫn là sợi dây níu buộc họ với quê hương, nguồn cội, ông bà, tổ tiên. Chính quan hệ này là một trong những tác nhân giữ được hồn cốt văn hóa dân tộc trong các phố phường.

Trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng vậy, nếp sống mới, thói quen mới, các giá trị văn hóa mới ngày càng du nhập vào các cộng đồng người từ thành phố về nông thôn. Bên cạnh tác động thúc đẩy năng suất lao động, trình độ công nghệ và tăng trưởng kinh tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa sớm hay muộn sẽ làm mất bản sắc, và vì thế mất đi tính cạnh tranh độc đáo của sản phẩm. Để mất hồn cốt của nông thôn – chiếc nôi văn hiến, sẽ mất đi các giá trị văn hóa bản địa – nguồn lực vô hình, quan trọng hơn cả nguồn lực vật chất.

Trong mọi sự vận động của kinh tế – xã hội, văn hóa dòng họ khẳng định vai trò của mình như một hợp phần không thể thiếu của văn hóa trong phát triển. Để làm rõ thêm vai trò này của văn hóa dòng họ, ta nhắc lại dòng chảy của văn hóa làng, xã.

Làng, xã là chiếc nôi của văn hóa nông thôn, từ đó tạo nên văn hóa dân tộc ta. Văn hóa dòng họ không chỉ tạo nên văn hóa làng xã đặc sắc của Việt Nam, mà còn góp phần xây dựng văn hóa của dân tộc. Nhà sử học Hà Văn Tấn [3] đã phân tích mối quan hệ bên ngoài của làng xã khác với cách tiếp cận phép cộng cơ học. Ông nhìn thấy liên hệ giữa làng với làng (liên hệ liên làng) và giữa làng với hệ thống lớn chứa đựng nó (liên hệ siêu làng): “Khi cộng đồng tộc người tiến tới trình độ dân tộc, thì cộng đồng siêu làng lớn nhất là nước, là dân tộc”. Giáo sư chỉ ra “không phải cộng đồng làng đã mở rộng thành cộng đồng siêu làng, không phải làng mở rộng thành nước”, mà “cần phải thấy được mối liên hệ biện chứng giữa ý thức cộng đồng làng và ý thức cộng đồng dân tộc”. Đó chính là con đường văn hóa làng xã làm nên văn hóa dân tộc Việt.

Hiện nay, sau Đại hội 13 của Đảng, chúng ta nói nhiều đến xây dựng và đưa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam vào cuộc sống [4]. Trong các hệ giá trị này luôn có mặt của văn hóa dòng họ.

Về lý thuyết, hệ giá trị quốc gia phản ánh khát vọng cốt lõi của dân tộc, là cái đích để phấn đấu của cả quốc gia. Hệ giá trị quốc gia chính là hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc.

Hệ giá trị văn hóa là những giá trị dân tộc, nhân văn, hiện đại và khoa học. Đó là những giá trị rất cơ bản để tạo nên nền văn hóa đậm đà bản sắc, thấm đẫm nhân văn, truyền thống nhưng hiện đại, kết tinh những giá trị của khoa học, làm nên những giá trị cơ bản nhất của văn hóa.

Hệ giá trị gia đình là những giá trị cốt lõi của gia đình Việt Nam hiện đại: ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.

Giá trị con người thời kỳ mới là những giá trị truyền thống được đúc kết từ ngàn xưa: yêu nước, đoàn kết, tự cường, nhân nghĩa; kết hợp với những giá trị mới hình thành trong quá trình phát triển, đổi mới và hội nhập như: trách nhiệm, trung thực, kỷ cương, năng động, sáng tạo và hội nhập.

Giá trị con người là hạt nhân của các giá trị đình, giá trị văn hóa, giá trị quốc gia, bởi con người là chủ thể tạo nên gia đình, văn hóa, quốc gia dân tộc. Giá trị con người được hình thành trong giáo dục, trong lao động và các mối quan hệ phức tạp của xã hội. Con người được nuôi dạy, giáo dục bắt đầu từ gia đình khi sinh ra, và cuối cùng cũng là trong gia đình khi về già. Trẻ được giáo dục để thành người. Già cần học hỏi để làm gương cho con cháu, ứng xử trong xã hội như các bậc trưởng lão. Văn hóa của lớp trẻ và lớp già tương tác nhau làm nên các giá trị văn hóa.

Dòng họ là quan hệ cộng đồng chung huyết thống. Quan hệ này có tính cội nguồn rất thiêng liêng, cùng với quan hệ gia đình là chiếc nôi giáo dục con người. Người trưởng thành bước vào đời, tham gia các quan hệ xã hội bằng vốn liếng văn hóa có được từ gia đình, dòng họ và trường học. Bởi thế, mỗi khi khó khăn, vướng mắc, khủng hoảng ngoài xã hội, con người thường quay về nương tựa vào các quan hệ ấm áp, đùm bọc tin cậy của họ hàng, gia đình, quê hương làng xóm.

Văn hóa dòng họ bao gồm những giá trị vật thể như: từ đường (nhà thờ họ), bia ký, lăng mộ, gia phả… và phi vật thể như: truyền thống dòng họ, tộc ước, thờ cúng tổ tiên, các nghi lễ trong dòng họ…

Hiện nay, các dòng họ còn tổ chức nhiều hoạt động ý nghĩa, thiết thực như khuyến học, khuyến tài, lập quỹ khuyến học, học bổng; lập tủ sách dòng họ; lập các câu lạc bộ sở thích, các trang mạng kết nối thành viên gia tộc gần xa, trong và ngoài nước… Các hoạt động này tiếp thêm sức thu hút và tạo thêm nhiều tác động hữu ích của văn hóa dòng họ, góp phần xây dựng những chuẩn mực mới của con người.

Khuyến học trong dòng họ hỗ trợ, động viên các con em là học sinh, sinh viên chăm lo, quan tâm, phấn đấu học hành, mở mang tri thức để rạng danh gia đình, gia tộc, cống hiến cho xã hội, cho sự phát triển chung của đất nước.

Mô hình Tủ sách dòng họ ở một số nơi đã góp phần giúp các thành viên gia tộc phát triển tri thức, văn hóa, nâng cao dân trí nông thôn, làm phong phú thêm dung lượng văn hóa cho các hoạt động, tổ chức của dòng họ. Việc chia sẻ sách, hiến sách, đóng góp thông tin còn tạo sự gắn kết trách nhiệm của các thành viên gia tộc đối với dòng họ, quê hương mình.

Điểm qua một số giá trị văn hóa dòng họ như vậy để thấy rõ thêm vai trò của nó trong thời kỳ phát triển mới. Trước yêu cầu bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống trong phát triển bền vững đất nước, thì người dân, chứ không phải ai khác, là chủ thể quan trọng nhất, là nước chở con thuyền văn hóa dân tộc cập bến hiện đại. Người dân thực hiện sứ mệnh đó trước hết là ở trong chính gia đình, dòng họ mình, trước khi thực hiện nó trong các cộng đồng lớn hơn của xã hội. Bởi lẽ, gia đình, gia tộc hơn hẳn các môi trường khác, là nơi mỗi người dân phát huy tốt nhất trọng trách bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc thông qua bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dòng họ. Bài học của người Việt hàng nghìn năm Bắc thuộc, chỉ bằng mẹ ru con, ông dạy cháu, gia tộc đùm bọc nhau trong tình làng nghĩa xóm mà giúp cho văn hóa ta còn, dân tộc ta còn.

Thế nên, nhiều người nói nông thôn là tương lai, là vận mệnh của đất nước, vì nó giữ và lưu truyền cái hồn cốt dân tộc cho các tầng lớp xã hội; và văn hóa dòng họ là câu chuyện mãi còn đến hàng nghìn năm sau!

Phát triển văn hóa dòng họ cũng cần cả hai vế: bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của văn hóa dòng họ; và phát triển các giá trị văn hóa mới, trang bị cho các thành viên gia tộc một hành trang văn hóa toàn diện hơn, đầy đủ hơn, để vững vàng, thành công hơn trong đời sống.

Trước hết, về bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của văn hóa dòng họ. Cần xây dựng, sửa chữa nâng cấp và duy trì các hoạt động của nhà thờ họ. Các hoạt động của nhà thờ cần phát huy triệt để các chức năng của nó. Các đồ thờ và hoạt động thờ cúng, tri ân tổ tiên cần tạo nên sự linh thiêng về tâm linh, sự tôn nghiêm, tôn trọng tổ tiên, quá khứ, qua đó giáo dục truyền thống. Việc tổ chức các tập tục, nghi lễ và sự kiện của gia tộc cần nâng cao hồn cốt văn hóa của dòng họ, tránh sa đà vào ăn uống, rượu chè, cãi cọ, giải quyết các xích mích. Việc tổ chức ở nhà thờ các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, họp hành các câu lạc bộ của dòng họ cần hướng đến nâng cao ý thức kết nối, kết đoàn chặt chẽ, chia sẻ các thông tin hữu ích trong cộng đồng để làm rạng danh tổ tiên. Từ đường còn là nơi hướng về, nơi đoàn tụ của những người xa quê. Các hoạt động ở nhà thờ vì thế phải xứng đáng là chiếc nôi văn hóa của gia tộc.

Cần bảo tồn duy tu, phục tráng bia ký, lăng mộ tiên tổ của dòng họ. Gắn các hoạt động quan trọng của dòng họ với khu mộ tổ, để nhắc nhở, giáo dục lịch sử dòng họ.

Xây dựng và không ngừng bổ sung gia phả của dòng họ, Đó là văn bản quan trọng nhất để con cháu đời sau biết đến tổ tiên và lịch sử dòng họ. Cùng với xây dựng gia phả, các chi họ làm rõ hơn mối quan hệ nguồn cội với các chi họ khác, mở rộng vòng tay kết nối gia tộc.

Thứ hai, phát triển các giá trị văn hóa mới của dòng họ. Sau 40 năm đổi mới toàn diện từ 1986 đến nay, nước ta được kỳ vọng sẽ bước vào kỷ nguyên vươn mình, trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, khi nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tròn 100 tuổi. Để vươn mình cần đột phá về thể chế, hạ tầng và con người.

Tham gia vào tiến trình này, văn hóa dòng họ rất cần phát triển các giá trị mới. Đó là cần đổi mới thể chế dòng họ. Trên nền tảng văn hóa truyền thống của dòng họ, cần xây dựng, đổi mới tộc ước, cơ chế hoạt động gia tộc cho phù hợp với tổ chức và hoạt động dòng họ trong thời đại mới. Trong đó bổ sung và tăng cường trao quyền cho các tổ chức của gia tộc, phát huy tính dân chủ, thu hút lớp trẻ tham gia việc họ, mở rộng kết nối, bình đẳng giới, đoàn kết mọi thành viên theo đúng nghĩa chung tay, chung sức, chung trí tuệ. Cần phát huy được sức mạnh và nguồn lực không chỉ của nam hệ (đầu đinh), mà còn của nữ hệ, gồm con gái và con dâu. Con gái là người cùng họ, có quyền tham gia, đóng góp vào tổ chức và các hoạt động của dòng họ. Con dâu tuy không cùng họ, nhưng là người sinh thành, dưỡng dục những người mang họ của gia tộc và đóng góp công sức rất lớn cho các hoạt động dòng họ.

Cần xây dựng và đổi mới hạ tầng của dòng họ. Bên cạnh xây dựng, tu bổ các thiết chế truyền thống như đã nêu ở trên, cần xây dựng hạ tầng số, hạ tầng truyền thông để mở rộng kết nối mọi thành viên gia tộc không phụ thuộc khoảng cách địa lý. Thông qua mở rộng kết nối, chia sẻ sẽ tạo nên hạ tầng cất cánh tốt hơn cho những thế hệ nhân tài mới.

Cần đổi mới nguồn nhân lực của dòng họ, hướng đến nâng cao dân trí, phát triển năng lực toàn diện và nhân cách các thành viên gia tộc. Cùng với giáo dục truyền thống trong gia đình và nhà trường như đã biết, cần triển khai các hoạt động phong trào như khuyến học, khởi nghiệp theo các tấm gương tiền nhân tiêu biểu; thành lập các quỹ học bổng, giải thưởng, khởi nghiệp, phát triển doanh nghiệp của dòng họ.

Con người là trung tâm, vì thế phát triển văn hóa dòng họ trước hết là phát triển con người mới, góp phần hình thành và phát triển các giá trị mới của chuẩn mực con người Việt Nam. Có nhiều bổ sung mới đang diên ra về giá trị con người, nhưng những giá trị mới quan trọng nhất các gia tộc cần nắm bắt và lan tỏa là [5]:

– Các giá trị chân – thiện – mỹ. Đây là hệ giá trị phổ quát của dân tộc mà trước đây chưa thể hiện rõ nét. Trong quá trình đổi mới và vươn mình của nước ta tới đây, các giá trị chân – thiện – mỹ cần được đặc biệt quan tâm. Ranh giới giữa hệ giá trị này ở nông thôn không còn quá cách xa ở thành thị và các vùng công nghiệp. Vì thế các gia tộc ở các vùng quê không nên tự ti, mặc cảm, cần tiếp cận các giá trị này để trao truyền cho con cháu.

– Các giá trị thể hiện đúng – sai trước đây là chủ đạo trong xã hội nông nghiệp, thì giờ đây chuyển mạnh sang chuẩn giá trị xấu – đẹp; chuẩn mực giá trị lý – tình – trọng tình nay chuyển sang trọng lý – hài hòa lý và tình. Đó cũng chính là một nét của văn hóa khởi nghiệp mà giới trẻ cần phát huy.

– Hệ giá trị chuẩn của chất lượng sống trong xã hội bây giờ đang chuyển mạnh sang sống xanh, sạch, đẹp, tôn trọng môi trường, tôn trọng cái đặc sắc, độc đáo.

– Hệ giá trị lợi ích đang ngày càng chi phối các hoạt động kinh tế – xã hội là lợi nhuận, hiệu lực và hiệu quả; cạnh tranh lành mạnh; làm giàu lành mạnh, đúng pháp luật; hợp tác, liên kết trong lao động, sản xuất, kinh doanh; chuyển sản xuất từ số lượng sang giá trị…

– Các giá trị nổi bật được nhấn mạnh hơn, như dân chủ, công bằng,  bình đẳng; thượng tôn pháp luật; hợp lý, thỏa thuận, hợp tác và hỗ trợ, tương tác cùng phát triển; chính xác, khoa học (khác với tùy tiện trong truyền thống); độc lập, tự chủ gắn liền với liên kết, kế thừa, sáng tạo; ý chí và bản lĩnh vươn lên làm giàu không giới hạn…

.

Để phát triển văn hóa dòng họ cần tiếp tục nghiên cứu nguồn gốc, lịch sử, văn hóa và xây dựng truyền thống của dòng họ, tạo những điểm tựa tinh thần vững chắc. Cần phát huy sức mạnh của đông đảo mọi người bằng kết nối vòng tay lớn của dòng họ cả nước; kết đoàn tất cả già trẻ, gái trai, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tầng lớp, giới tính, vùng miền, để hòa hợp các nguồn lực. Chung tay vì sự phát triển của từng thành viên, từng gia tộc và vì cả dân tộc ta chính là nội hàm mới của văn hóa dòng họ.

.

Những thập niên gần đây, sau nhiều thời kỳ bị lãng quên, các gia tộc lần lượt hồi quy, phát triển mạnh mẽ ở các làng quê. Cho dù làng quê đâu đó đã bị phố hóa, bê tông hóa, hiện đại hóa, công nghiệp hóa, các cổng làng cũ, cổng xóm cũ đã mất, các ngõ làng cũ đã chìm xuống dưới cốt không của bê tông, thì ở đó các con dân họ tộc vẫn tìm về với nhau. Đó là chất kết tinh trường tồn của văn hóa dòng họ.

…

(1) Lời Bác Hồ tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (tháng 11-1946).

(2) Được Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng nhắc lại tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021.

(3) Hà Văn Tấn: Làng, liên làng và siêu làng (Mấy suy nghĩ về phương pháp). Tạp chí Khoa học, Đại học Tổng hợp Hà Nội, số 1, 1987. [109.1]

(4) Báo ĐT Đảng Cộng sản Việt Nam: Đưa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam vào cuộc sống, 07/11/2022.

(5) Bạch quốc Khang (chủ biên) và các cộng sự: Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống và giá trị văn hóa mới trong xây dựng nông thôn mới bền vững. Khoa học với sự nghiệp nông thôn mới giai đoạn 2016-2021, Quyển 1- Xây dựng nông thôn mới theo các mục tiêu tiêu bền vững. Nxb Lao động, 2022.

Bài viết liên quan