Trang chủTSKH. Bạch Quốc Khang
Ở thôn Duệ Đông, xã Nội Duệ, nay là thị trấn Lim, tỉnh Bắc Ninh có gia tộc họ Bạch, là quê hương của danh khoa Bạch Hồng Nho. Cả thôn chủ yếu là người họ Bạch.
Theo Đại Việt Lịch triều đăng khoa thực lục[1], Bạch Hồng Nho sinh năm Bính Dần (1506), trước năm sinh của Bạch Phấn Ưng 184 năm, người xã Nội Duệ, huyện Tiên Du, nay là thôn Duệ Đông, thị trấn Lim, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Làng là một phần của chiếc nôi quan họ của đất Kinh Bắc.
Thời trẻ Bạch Hồng Nho học chung thày với Giáp Hải, người làng Dĩnh Kế, thị xã Bắc Giang. Bạch Hồng Nho nổi tiếng thông minh, học giỏi. Người đương thời đồn rằng nếu đi thi Hội cụ sẽ đỗ đầu (trạng nguyên). Chẳng may kỳ thi Hội năm 1538, mẹ cụ mất. Theo quy định cụ phải nghỉ thi để chịu tang, báo hiếu mẹ. Năm đó Giáp Hải giật giải Trạng Nguyên, dân gian vẫn gọi là Trạng Kế. Người làng Duệ Đông đến nay còn lưu truyền câu chuyện khi Giáp Hải vinh quy bái tổ, Bạch Hồng Nho ở nhà khóc mẹ:
“Mẹ ơi mẹ mất đi đâu
Để cho làng Kế đỗ đầu Trạng Nguyên”
Giáp Hải (1517 – 1586) đến thời Mạc Hiến Tông phải đổi tên thành Giáp Trừng vì kiêng húy vua. Trạng Kế là nhà chính trị nổi bật, có uy tín thời nhà Mạc, giữ những chức vụ quan trọng đời Mạc Mậu Hợp. Trạng Kế tiến cử Bạch Hồng Nho vào Viện Hàn Lâm, giữ chức “Hàn Lâm thị giảng”, nhưng cụ từ chối.
Năm 36 tuổi, Bạch Hồng Nho đi thi, đỗ Hội nguyên Đệ Tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân, khoa Tân Sửu, niên hiệu Quảng Hòa năm đầu, đời Mạc Phúc Hải (1541). Làm quan đến chức Thừa chính sử. Cụ tạ thế năm 1566, hưởng thọ 61 tuổi.
Thông tin về tiến sĩ Bạch Hồng Nho (1506-1566) ở Bắc Ninh củng cố giả thuyết về họ Bạch đã có mặt và sống nhiều đời ở Bắc Ninh. Hiện nay ở thôn Duệ Đông, con cháu của cụ đã thành một gia tộc lớn, trải qua nhiều đời.
Tiếp nối truyền thống tổ tiên, họ Bạch Duệ Đông thời chống Pháp có cụ Bạch Di tham gia cách mạng. Cụ được cử làm Chủ tịch lâm thời Ủy ban hành chính tỉnh Bắc Ninh năm 1945, là đại biểu Quốc hội khóa I năm 1946. Các anh em của cụ có cụ Bạch Lư cũng tham gia cách mạng, là Khu ủy viên Khu ủy Khu Tự trị Tây Bắc, cụ Bạch Quyền tham gia quân đội, là sĩ quan cao cấp thời kháng chiến chống Pháp, có quân hàm đại tá… Trong các con cháu họ Bạch Nội Duệ có Thạc sĩ Bạch Văn Mừng, Cục trưởng Cục Quản lý Cạnh tranh, Bộ Công Thương, Tiến sĩ Bạch Văn Hợp, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh…
Tôi về Duệ Đông gặp các cụ Bạch Tiếu (ngoài 90 tuổi) và Bạch Văn Sơn (74 tuổi) để tìm hiểu thêm. Các chi họ Bạch ở đây có nhà thờ, đã lập được gia phả những đời sau này, nhưng không nối được liên tục từ cụ Thủy Tổ. Các thế hệ ngày nay không nhớ được cụ Thủy Tổ là ai, đến Duệ Đông năm nào…
Theo Hoàng Giáp Bạch Đông Ôn[2], các phái họ Bạch ở Bắc Ninh có nguồn gốc người Hán từ Trung Quốc về Bắc Giang vào cuối thời An Dương Vương hơn 2.200 năm trước. Thời nhà Lý, họ Bạch từ Bắc Giang tỏa đi nhiều nơi, trong đó có về Bắc Ninh. Ngoài thị trấn Lim, họ Bạch còn về xã Nhân Thắng, huyện Gia Bình, nơi sinh ra Đệ Tam đồng Tiến sĩ, Chánh sứ Sơn Tây, Hàn lâm Viện Thừa chỉ Bạch Phấn Ưng thời Lê Trung Hưng, đời vua Lê Dụ Tông (1705-1729).
Hành trình ngược dòng về với cụ Thủy Tổ, tìm kiếm nguồn gốc của các gia tộc họ Bạch ở Bắc Ninh vẫn còn đang tiếp diễn.
Bạch Quốc Khang
[1] Bạch Quốc Khang: Họ bạch Việt Nam – Hành trình đi tìm tổ. Nxb Thanh Niên, 2024.[2] Nguyễn Quang Khải: Văn bia Văn miếu Bắc Ninh. Nhà xuất bản Văn học, H. 2000.
[3] Bạch Đông Ôn: Phả ký họ Bạch Lạc Tràng. Tài liệu lưu giữ tại gia tộc họ Bạch Lạc Tràng, Phủ Lý, Hà Nam.
#lichsudongho
#nghiencuulichsuvanhoahobach
#nguongochobachvietnam
#nguongoccacgiatocdiaphuong
#thuvienthamkhao #hobach #hobachvietnam
Bài viết liên quan
