CÁC NHÂN THẦN HỌ BẠCH THỜI VUA HÙNG

TSKH Bạch Quốc Khang giới thiệu

Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, thời Hùng Vương có 18 đời vua, kéo dài 2.622 năm, bắt đầu từ Thượng Tổ Kinh Dương vương (từ 2879 TCN), tiếp là Thái Tổ Lạc Long Quân (Hùng Hiền Vương), rồi đến Hùng Lân Vương… Cuối cùng là Hùng Duệ Vương (trị vì đến năm 257 TCN). Năm 257 nhà nước Văn Lang bị Thục Phán thôn tính, nhập với Âu Việt thành quốc gia Âu Lạc, xưng là An Dương Vương.

Ở thời các vua Hùng, có nhiều danh nhân người Việt cổ đã có công giúp vua dựng nước và giữ nước. Trong đó có các nhân thần trong tên họ có chữ Bạch, được nhân dân các địa phương tôn thờ, được các triều đại sau này sắc phong là Thần.

Thời đó, người Việt chưa có họ phụ hệ như ngày nay, mà chỉ có tính, tức họ mẫu hệ. Tính cũng là tên của bộ tộc, gọi là tộc tính, cả bộ tộc mang chung một tính.  Vì thế, Bạch trong tên của các nhân thần thời đó chưa phải là họ, mà là tên tự, dùng để gọi riêng những người quan trọng trong bộ tộc. Dần dà, tên tự đó trở thành thị,. Thị cùng với tính tạo thành họ kép của người trong giới quý tộc. Sau này, thị dần dần chuyển thành họ phụ hệ.

Để giúp các bạn hiểu rõ thêm về Tính – Thị – Họ người, chúng tôi sẽ có bài giới thiệu về quá trình hình thành họ phụ hệ.

1) BẠCH CÔNG

Ngài là người sống ở thời vua Hùng thứ 9 (tức Hùng Định Vương), trị vì từ năm 1331 – 1252 TCN, cách nay 3276- 3354 năm.

Thần là người có công giúp vua Hùng Định Vương đánh giặc ngoại xâm, được phong Bạch Đế Đại Vương, Thánh Vương Bạch Đế Đại Vương, được nhân dân lập đền thờ ở các địa phương, theo tên gọi cũ là:

– Thôn Ngọc Nhi, xã Tiên Phú, tổng Khải Xuân, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ;

– Thôn Yên Định, xã Tín Yên, tổng Tín Yên, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín tỉnh Hà Đông;

– Xã Văn Viên, tổng Văn Viên, phủ Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.

Có tài liệu nói Thần là con vua Hùng Định Vương. Đây là cụ Tổ mang tên Bạch, xuất hiện đầu tiên trong số các thần tích của người Việt, được tìm thấy và sưu tập lại trong bộ Ngọc phả, có lịch sử hơn 3.300 năm trước.

2) BẠCH MINH ĐẠI VƯƠNG

Ngài là người sống ở thời vua Hùng thứ 18 (tức vua Hùng Duệ Vương), trị vì từ năm 408 – 258 TCN. Thẩn lập nhiều công trạng, được tôn là Bạch Minh Đại Vương và được dân lập đền thờ tại xã Sơn Vi, tổng Do Nghĩa, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.

3) BẠCH THẠCH ĐẠI VƯƠNG

Ngài là vị thần ở thời vua Hùng thứ 18 (tức vua Hùng Duệ Vương), trị vì từ năm 408 – 258 TCN. Thần có công chống quân Thục, được tôn là Bạch Thạch Đại Vương.

Theo Ngọc phả, Thần cùng với các vị tướng lúc đó là Cao Sơn, Quý Minh, Hiếu Lang đã được Thần Uy Minh, con của Lạc Long Quân ngầm giúp đánh giặc Thục vào cuối thời Hùng Duệ Vương.

Bạch Thạch Đại Vương là vị thần hiển linh, đã âm phù cho các vị tướng thời Hai Bà Trưng là Ả Doanh và Tô Liệu Công đánh quân Thái thú Tô Định.

Nhân dân nhiều nơi lập miếu thờ cúng, có thần tích ở thôn Thái Tố, xã Thái Bình, tổng Phù Lão, huyện Phù Ninh; ở xã Dị Nậu, tổng Dị Nậu, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ ngày nay.

Ở Nghệ An cũng có thần tích và miếu thờ thần Bạch Thạch ở thôn Xuân Tình, tổng Thượng Xá, huyện Nghi Lộc.

4) BẠCH NGỌC TƯỚNG QUÂN

Ở Phúc Yên có thần tích thờ Bạch Công (Bạch Ngọc Tướng Quân), là người xã Hạ Lôi, tổng Hạ Lôi, phủ Yên Lãng thời Hùng Duệ Vương thứ 18 (tức vua Hùng Duệ Vương, trị vì từ năm 408 – 258 TCN).

5) BẠCH THIỆN CƯ SĨ ĐẠI VƯƠNG và

6) BẠCH TÀO LỖ VỰC ĐẠI VƯƠNG

Ở Phủ Lý Nhân trước đây, nay thuộc tỉnh Hà Nam, có thần tích thờ các vị thần Bạch Thiện Cư Sĩ Đại Vương và Bạch Tào Lỗ Vực Đại Vương tại xã Tường Thụy, tổng Chuyên Nghiệp, huyện Duy Tiên.

Đó là các vị tướng giúp vua Hùng thứ 18 (tức vua Hùng Duệ Vương, trị vì từ năm 408 – 258 TCN) đánh đuổi quân Thục của Thục Phán, bảo vệ bờ cõi Văn Lang, được phong thần, người dân thờ cúng, lưu truyền trong các thần tích ở Hà Nam.

7) BẠCH SƠN

Ngài là công thần thời Hùng Vương, có công lao được người dân tôn làm thần. Theo thần phả, Thần được thờ cúng ở các xã Yên Ninh Thượng và Yên Ninh Hạ, thuộc tổng Phú Thọ, huyện Sơn vị, phủ Lâm Thao ngày xưa.

Phủ Lâm Thao tên trước nữa là Thao Giang, gồm bốn huyện: Thanh Ba, Sơn Vi, Hạ Hoa, Phù Ninh vốn thuộc trấn Sơn Tây thời nhà Lê. Đến thời Nguyễn trấn Sơn Tây đổi tên thành tỉnh Sơn Tây. Ngày nay cả 4 huyện này thuộc tỉnh Phú Thọ với tên gọi có chút khác biệt: Hạ Hoa (nay là Hạ Hòa), Sơn Vi (nay là huyện Lâm Thao).

Đây là vùng đất trung tâm của nước Văn Lang ngày xưa, nằm gần với Đất Tổ vua Hùng.

8) BẠCH TRẠCH QUẬN CÔNG

Ngài là công thần thời Hùng Vương, có công giúp nước, được phong thần. Được dân thờ cúng ở xã Trang Việt, tổng Đa Lộc, huyện Yên Lãng, phủ Yên Lãng. Ở đó có sự tích về Bạch Trạch Quận Công triều đại Hùng Vương…

Tổng Đa Lộc (còn có tên là Thiên Lộc) là một tổng trong huyện Yên Lãng. Ngày xưa, đất Yên Lãng thời Hùng Vương thuộc huyện Phong Châu. Sau này, dưới các Vương triều phong kiến Việt Nam thuộc huyện Mê Linh; thời Lê thuộc trấn Sơn Tây. Từ năm 1831, huyện Mê Linh trở thành huyện Yên Lãng, tỉnh Sơn Tây. Sau đó là một huyện thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, rồi tỉnh Vĩnh Phú, bây giờ là huyện Mê Linh thuộc thành phố Hà Nội.

Đây cũng là vùng trung tâm của người Việt cổ nước Văn Lang, Âu Lạc.

9) BẠCH NƯƠNG

Ngài là Bạch Ngọc Thánh Mẫu Công Chúa thời vua Hùng, có công đức, tiết hạnh, được phong thần. Ở tỉnh Sơn Tây cũ (nay thuộc Hà Nội) có thần tích thờ Bạch Ngọc Thánh Mẫu Công Chúa triều Hùng Vương.

10) BẠCH LỢI ĐẠI VƯƠNG

Ngài là công thần, có công giúp nước thời vua Hùng, được phong thần. Ở tỉnh Hà Đông cũ (nay thuộc Hà Nội) có thần tích thờ Bạch Lợi Đại Vương ở xã Phú Lương, tổng Xà Cầu, huyện Sơn Lãng (nay là huyện Ứng Hòa).

(Còn tiếp)

Nguồn:

– Viện Nghiên cứu Hán nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam;

– Bạch Quốc Khang: Họ Bạch Việt Nam – Hành trình đi tìm tổ,  Nhà xuất bản Thanh Niên, 2024.

TSKH Bạch Quốc Khang

#guongmathobachtieubieu

#nhungnguoihobachtieubieutrongnuoc

#thuvienthamkhao #hobach #hobachvietnam